Lauburua: euskal gurutzearen jatorria eta esanahia

Lauburua lau buru da, koma-itxurakoak, erdigune beraren inguruan biraka. Izenak berak dio zer den: lau buru. Nonahi ikusten da, ateburuetatik bitxietara, Baionako urdaiazpikotik webgune honen logora. Baina nondik dator, eta zer esan nahi du? Erantzun laburra: badakigu non eta noiz agertzen den harrian, XVI. mendearen amaieran; zer esan nahi zuen, ordea, ia ez dakigu. Gainerako guztia interpretazioa da, eta askotan berria.

Gida honetan: hilarriek erakusten dutena, zer esanarazi nahi izan zaion, konpasarekin nola marraztu, zaharrenak non ikusi, eta, azkenik, ikurrina, bandera, batzuetan lauburuarekin nahasten dena.

Webgune honen logo gisa hautatu nuen banderarik ez daramalako: Nafarroa Behereko hilobi batean dago, Bilboko erakusleiho batean bezala, eta inork ez dio paperik eskatzen.

Gogoan hartzeko

• Lau koma erdigune baten inguruan, laurak norabide berean biraka. Izenak berak dio: lau buru.
• Datatutako lauburu kurbatu zaharrenak XVI. mendearen amaierakoak edo XVII.aren hasierakoak dira; motiboa XVII. mendean zabaldu zen eta, batez ere, XVIII.ean, hilarrietan, ateburuetan eta kutxetan.
• Eguzkia, lau elementuak, lau probintziak: esanahi horietako bat bera ere ez da ageri iturri zaharretan. Apaingarri bat da lehenik, XX. mendean ikur bihurtua.
• Ez du zerikusirik nazien gurutze gamatuarekin, hura zuzena baita. Antzinako svastikarekiko lotura ere ez dago frogatuta: hamabost mende Euskal Herrian adibide bakar bat gabe.
• Erregela eta konpasarekin bost minutuan marrazten da. Eskema beherago dago.

Zer da lauburua, zehazki?

Lauburua lau beso kurbatuko motibo bat da. Beso bakoitza koma lodi bat da, buru biribila kanpora eta punta erdirantz, eta laurak norabide berean biratzen dira. Frantsesez «croix basque» (euskal gurutzea) esaten diote; etnografoek «svastika kurbatua» esaten dute, forma zuzenetik bereizteko, hau da, beso zuzen eta okertuak dituenetik.

Hitza euskarazko lau eta buru hitzetatik dator: hori da Euskaltzaindiaren hiztegi orokorrak jasotzen duen etimologia. Beste hipotesi batek, Fidel Fita jesuitak XIX. mendean proposatuak, labarum-a ikusi nahi zuen hartan, erromatarren estandartea; ez da inoiz frogatu.

Philippe Veyrinek, euskal herri-artean motiboa aztertu zuenak, soil-soilik deskribatzen du: zirkulu bat kurba sigi-sagatsu baten bidez bi zati berdinetan banatuta lortzen den koma bat. Lau zirkulu, lau koma, lauburu bat. Hori da, gainera, marrazteko giltza.

Harriek diotena

Ezagutzen den lauburu kurbatu zaharrena XVI. mendearen amaierakoa edo XVII.aren hasierakoa da, Makean, Hazparne ondoan. Motiboa XVII. mendean arrunt bihurtu zen eta XVIII.ean ugaritu, batez ere Nafarroa Beherean, Nafarroan eta Lapurdin. Hilerrietako hilarrietan, etxeetako ateburuetan, hilobi-harrietan eta zurezko kutxetan zizelkatzen zen.

Xehetasun batek uste zabalduak astintzen ditu: 1930eko hamarkadako bere inbentarioan, Pedro Garmendia etnografoak ez zuen adibide zahar bakar bat ere ezagutzen, ez Bizkaian ez Araban. Eta motiboa ez da Euskal Herriarena bakarrik. Bearnon, Pirinio Garaietan, Alsazian, Aisnen eta Tirolen ere aurkitzen da. Lauburua euskalduna da euskaldunek harekin egin dutenagatik, ez monopolio batengatik.

Hilarri diskoidalak dira hura ikusteko toki onena. Harrizko disko bat oin trapezoidal baten gainean, eguzkiaren sortalderantz begira, errosetaz, gurutzez, hildakoaren lanabesez eta lauburua bezalako motibo birakariz apaindua. XVI. mendetik aurrera datatuta daude, eta Itsasuko hilerriak berak berrehun baino gehiago ditu.

Eta XVI. mendea baino lehen?

Hor korapilatzen dira gauzak. Svastika zuzenak bazeuden Antzinatean, Euskal Herrian zein beste tokietan: barduliarren kohortearen zipo erromatar batean, Santacarako (Nafarroa) estelan. Gero, ezer ez. Camille Jullian historialariak hamabost mende inguruko hutsune bat nabarmendu zuen, adibide bakar bat gabe, zuzena edo kurbatua, erromatarren garaitik aro modernora.

Bi jarrera daude adituen artean. Garmendiak filiazioa litekeena zela uste zuen, baina frogatu gabea. Veyrinek, aldiz, antzinako svastikarekiko lotura oro baztertzen zuen: harentzat, lauburua komak elkartzetik sortzen da, bere baitan aski den apaingarri bat. Geroztik ez du aurkikuntza bakar batek auzia erabaki.

Zer esanarazi zaion

Bi mendez, lauburuak beso baino esanahi gehiago jaso ditu. Bat bera ere ez da oinarritzen XIX. mendea baino lehenagoko iturri batean.

• Euskal Herriko lau eskualdeak. Augustin Chahoren irakurketa da, 1847koa, Histoire primitive des Euskariens-Basques liburuan.
• Eguzkia. Sabino Aranak, euskal nazionalismoaren sortzaileak, antzinako eguzki-kultu baten froga ikusten du hartan; Euzkadi egunkariak irakurketa hori bere egin zuen lehen aletik, 1913an. Geroztik faltsutzat jotako etimologietan oinarritzen zen.
• Sendatzaile-ikur bat. Louis Colasek, 1923an La Tombe basque idatzi zuenak, Paracelsoren zeinuekin lotzen du, eta uste du abereak —edo arimak— sendatzen zituztenen hilobiak markatzen zituela.
• Lau elementuak, bizitza, zortea. Gaur egungo irakurketak dira, dendenak eta bitxigileenak. Ez dira ez faltsuak ez egiazkoak: berriak dira.

Garmendiak, 1930eko hamarkadan bertan, ondorioztatu zuen erabilera apaingarria zela, ziurrenik, lauburuaren esanahi erreal bakarra aro modernoan. Ia mende bat geroago, ezerk ez dio kontra egin.

Lauburuak ez du sekreturik. Historia bat du, eta harrian dago zizelkatuta, ez liburuetan.

Motibotik ikurrera

Apaingarritik sinbolora bidea XIX. mendearen amaieraren eta XX.aren hasieraren artean egiten da. Sortzen ari den euskal nazionalismoak zeinu zaharrak bilatzen ditu; lauburua horietako bat da, eta harri zaharretan nonahi dago. Alderdi politikoen banderetan sartzen da, Eusko Abertzale Ekintzarenean adibidez, baina ez zazpi herrialdeen armarri ofizialetan, ez ikurrinan. Garmendiak ordurako ohartarazi zuen Aranaren eguzki-irakurketak forma zuzenaren moda berpiztu zuela, gaur egun nahasbidea dakarrena.

Frankismoak, euskal kulturaren adierazpenak zapaltzen zituenak, haren erabilera atzerarazi zuen. Frankismoa amaitu zenetik, nonahi itzuli da, eta batez ere ez zegoen tokietara: ate gainetara, zorte-ekarle gisa, erakusleihoetara, bitxietara, etiketetara, azalera. Baionako urdaiazpikoaren jatorria bermatzen du, azalean burdina goriz markatuta. Euskal pastelaren gerezi-bertsioa seinalatzen du gozogile askorenean. Eta webgune hau sinatzen du.

Nola marraztu lauburu bat konpasarekin

Erregela bat, konpas bat eta bost minutu behar dituzu. Beheko neurriek 12 cm-ko lauburu bat ematen dute; beste tamaina baterako, ordezkatu 3 cm nahi duzun luzeraz, eta 1,5 cm haren erdiaz.

1. Marraztu O puntuan elkar ebakitzen duten bi zuzen perpendikular. Horizontalean, jarri A eta B O-tik 3 cm-ra; bertikalean, C eta D O-tik 3 cm-ra.
2. Marraztu 3 cm-ko erradioko lau zirkuluak, A, B, C eta D zentro hartuta. Bakoitza O-tik pasatzen da.
3. Zuzen horizontalean, jarri E eta F A-ren alde banatan, 1,5 cm-ra. Marraztu 1,5 cm-ko erradioko zirkuluerdi bat E-n zentratua, zuzenaren gainetik, eta beste bat F-n zentratua, azpitik. Biek batera S itxurako kurba bat osatzen dute, A-ren zirkulua bi komatan ebakitzen duena.
4. Egin gauza bera B-ren inguruan, eta gero C eta D-ren inguruan, oraingoan zirkuluerdiak bertikalaren eskuinean eta ezkerrean marraztuta.
5. Zirkulu bakoitzean, gorde punta O-ra iristen zaion eta buru biribila kanpoan duen koma. Laurek norabide berean biratu behar dute. Ezabatu gainerakoa eta bete.

Non ikusi lauburu zaharrak

Itsasuko hilerria. Saint-Fructueux elizaren inguruan, berrehun hilarri baino gehiago, Lapurdiko multzo aberatsenetako bat. Begiratu, ez ukitu, eta bideetan geratu.

Hilarrien interpretazio-zentroa, Lartzabalen. Nafarroa Beherean, herriaren erdigunean, aire zabaleko ibilbide batek, Harriak Iguzkitan, hilarri-bilduma bat erakusten du, lau hizkuntzako bideo-aretoarekin. Urte osoan zabalik, 9:00etatik 21:00etara, bisita librea.

Herrietako hilerriak. Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Nafarroan, hilerri zahar gehienek hilarriak gorde dituzte. Ainhoakoak, elizaren inguruan, XVI. eta XVII. mendeetako hilarriak ditu.

Museoak. Donostiako San Telmo museoak hilarriak gordetzen ditu arkeologia-bildumetan; Baionako Euskal Museoak bisita merezi du eguneroko objektuen bildumengatik.

Eta ikurrina?

Batzuetan nahasten dira, erakusleiho berberetan elkarrekin ibiltzen direlako. Baina ez dute ez adin bera ez izaera bera. Lauburua lau mendeko herri-motibo bat da, egilerik gabea. Ikurrina 1894an bi anaiak diseinatutako bandera bat da, eta estatus ofiziala du.

Hitza. Ikurrina «bandera» esateko hitza zen, ikur hitzetik eratorria. Gaur egun, hau bakarrik izendatzen du.

Jaiotza. 1894ko udan, Bilbon, Sabino Aranak bandera bat zirriborratu zuen Bizkaiarentzat; Luis anaiak forma eta koloreak eman zizkion. 1894ko uztailaren 14an altxatu zen lehen aldiz, Euskeldun Batzokijaren inaugurazioan, lehen batzoki abertzalean. Bizkaiarentzat bakarrik pentsatua zegoen; Euskal Herriaren gainerakoak geroago egin zuen berea.

Koloreak. Hondo gorria Bizkaiko bandera zaharretik dator; gurutze zuria, haren armarriko zilarrezko gurutzetik eta kristau fedetik; San Andresen gurutze berdea, Gernikako haritzetik, euskal askatasunen sinbolotik.

Estatusa. 1936ko urrian, lehen Eusko Jaurlaritzak Euskadi autonomoaren bandera izendatu zuen dekretuz. Gerra Zibilaren ondoren debekatu zuten, baina Iparraldean, inoiz debekatu ez zuten lekuan, erabiltzen jarraitu zuten, eta Bigarren Mundu Gerraren ondoren Iparraldeko udaletxeetan haizatu zen frantses banderaren ondoan. Hegoaldean 1977ko urtarrilean toleratu zuten, Donostiako Danborradaren bezperan, eta urte berean legeztatu. 1979tik, Gernikako Autonomia Estatutuaren 5. artikuluak Euskal Autonomia Erkidegoaren (EAE) bandera ofizial egiten du. Nafarroan ez du estatus ofizialik.

Proportzioak. 14 bider 25eko laukizuzen bat, gurutzeak luzeraren % 8,6ko zabalerakoak, Pantone 485 gorria eta Pantone 347 berdea, 1999ko arautegiak finkatuak.

Ohiko galderak

Gauza bera al dira lauburua eta gurutze gamatua?

Ez. Nazien gurutze gamatua svastika zuzen bat da, beso zuzen eta okertuekin, 1920an hartua eta Euskal Herriarekin inolako loturarik gabea. Lauburua kurbatua da, komaz egina, eta XVI. mendearen amaieran agertzen da euskal harrietan. Biak, agian, antzinako motibo beretik datoz, urrun-urrunetik; ezerk ez du frogatzen, eta hamabost mende daude bien artean.

Zein norabidean biratu behar du lauburu batek?

Hilarri zaharretan gehienetan erlojuaren orratzen norabidean irakurtzen da. Entzuten da norabide bat bizitzarena dela eta bestea heriotzarena: irakurketa hori ez da ageri hemen kontsultatutako iturri zaharretako bakar batean ere. Bi norabideak existitzen dira, eta bat bera ere ez da akatsa.

Sinbolo politikoa al da lauburua?

XX. mendean alderdien banderetan erabili zen, baina ez dago ez ikurrinan ez armarri ofizialetan. Gaur egun, batez ere jatorri- eta atxikimendu-marka gisa aurkitzen da: errotuluetan, produktuetan, bitxietan. Sinbolo politiko eta ofiziala ikurrina da.

Zergatik deitzen diote «euskal gurutzea»?

Frantsesezko izena da, croix basque, erosotasunagatik. Lauburuak ez du latindar gurutzearen formarik, baina lau mendez kristau hilobiak apaindu ditu, gurutzeen eta erroseten ondoan, eta izena nagusitu zen. Euskaraz lauburu esaten da, eta besterik ez.

Zein da lauburuaren eta ikurrinaren arteko aldea?

Lauburua herri-apaingarri bat da, XVI. mendearen amaieratik dokumentatua, asmatzailerik eta estatusik gabea. Ikurrina 1894an Sabino eta Luis Aranak sortutako bandera bat da, EAEn ofiziala 1979ko Estatututik. Bata zizelkatzen da, bestea altxatzen.

Iturriak

• Pedro Garmendia, «La Swástika», Anuario de Eusko-Folklore (gaztelaniaz) — PDFa eusko-ikaskuntza.eus webgunean (Makeako datazioa, hedapena, interpretazioak)
• Philippe Veyrin, Le svastika courbé et autres motifs virguloïdes dans l'art populaire basque (1948ko komunikazioa, Eusko Ikaskuntza arg., 2003, frantsesez) — fitxa
• Santiago de Pablo, «El lauburu. Política, cultura e identidad nacional en torno a un símbolo del País Vasco», Memoria y Civilización, 12, 2009 (gaztelaniaz) — revistas.unav.edu
• Michel Duvert, «Recherches sur les stèles basques», Archéologie en Languedoc, 1980 (frantsesez) — PDFa (berrehun hilarri baino gehiago Itsasun)
• Wikipedia (en) — Lauburu; Wikipedia (en) — Hilarri; Buber's Basque Page — The Lauburu (ingelesez)
• Programme de construction n° 13 : la croix basque (Normandiako akademia, frantsesez)
• Hilarrien interpretazio-zentroa, Lartzabale (frantsesez)
• Ikurrina: North American Basque Organizations — Ikurrina (ingelesez); Flags of the World — Basque Country (ingelesez; proportzioak, dekretuak, 1999ko arautegia); Gran Enciclopèdia Catalana — Ikurrina (katalanez); El Debate — La ikurriña, reciente enseña del País Vasco (gaztelaniaz; 1894, Euskeldun Batzokija, 1977ko urtarrila)

Ikusi arte!