Nafarroa

Laburbilduz

Nafarroa (gaztelaniaz Navarra) mundu bat da berez. Haren estatus politikoak —Nafarroako Foru Komunitatea— Euskal Autonomia Erkidegotik (Bizkaia, Gipuzkoa eta Araba) bereizten du. Haren esparru instituzionala 1982ko Foru Hobekuntzaren legean (Amejoramiento del Fuero) oinarritzen da, eta Nafarroak ia eskumen osoa du bere zergak biltzeko eta kudeatzeko.

Azalera: 10.391 km². Biztanleria: 678.333 biztanle (INE 2024), horietatik 207.777 Iruñean. Lurraldea hiru hizkuntza-eremutan banatuta dago: eremu euskalduna iparraldean, mistoa erdialdean eta ez-euskalduna hegoaldean. 2011n, nafarren %13,6k euskalduntzat zuen bere burua, eta %14,5ek, berriz, ia euskalduntzat. Hizkuntzaren eta paisaiaren dualtasun horretan datza Nafarroaren aberastasun guztia —eta haren konplexutasuna—.

Hemendik igarotzen da Donejakue bideko Frantses bidea; hemen hil zen Errolan, Orreagan; hemen zauritu zuten Inazio Loiolakoa, konbertitu aurretik; eta hemen ospatzen dira sanferminak uztailean, 1591tik.

Historia apur bat

Antzinaroa: Pompaelo erromatar hiria (Iruñea); izena Ponpeiotik dator (K.a. 75 inguruan).
778: Orreagako gudua — euskaldunek Karlomagnoren atzeguardiari eraso zioten, eta Errolan bertan hil zuten. Geroago, Errolanen kantak sarrazenoak jarri zituen euskaldunen lekuan.
824 (ohiko data): Eneko Aritza Iruñeko subirano bihurtu zen; Iruñeko Erresuma sortu zen, geroko Nafarroako Erresuma.
1004-1035: Antso III.a Nagusiaren erregealdia; hil zenean, erresumak inoizko hedadurarik handiena zuen.
1234: Nafarroa Xanpainako etxearen esku geratu zen; 1284an, Joana I.a erregina Filipe IV.a Ederrarekin ezkondu zen, geroago Frantziako errege izango zenarekin.
1512: Gaztelaren inbasioa. Fernando Katolikoak Goi Nafarroa konkistatu zuen. Nafarroa Beherea (Pirinioen iparraldean) Frantziari batu zitzaion 1620 eta 1624 artean, Luis XIII.aren garaian.
1841: Lege Hitzartua (Ley Paccionada, foruak aldatzeko legea), foru-araubidea murriztu zuena.
1982: Foru Hobekuntzaren Lege Organikoa (Amejoramiento del Fuero, LORAFNA), Foru Komunitatearen esparru instituzionala.

Ezinbestean ikusi beharrekoak

Iruñeko Alde Zaharra — harresiak, Santa Maria la Real katedral gotikoa, udaletxea, Iruña kafetegia (Hemingwayk maiz bisitatzen zuen).
Iruñeko Ziudadela — bost bastioiko gotorleku pentagonala (XVI-XVII. mendeak), gaur egun hiri-parkea.
Entzierroa / Sanferminak — uztailaren 7tik 14ra, goizeko 8:00etan, zezenak askatzen dituzte 800 metro pasatxoko kale-ibilbidean. Une gorenak: zezenak korraletatik ateratzea eta Estafeta kalerako bihurgunea.
Nafarroako Museoa — arkeologiatik arte modernora, XVI. mendeko ospitale zahar batean.
Iruñeko katedrala — klaustro gotikoa, Karlos III.a Noblearen eta Leonor Gaztelakoaren hilobia.
Orreaga — XII. mendearen amaierako eta XIII. mendearen hasierako kolegiata, erromesen geldialdi historikoa; urtero, milaka erromesek hasten dute bertan beren bidea.
Donejakue bidea (Frantses bidea) — Nafarroa zeharkatzen du, Orreagatik Vianaraino.
Lizarra — 1090ean sortua, Donejakue bideko etapa, ondare erromaniko aberatsa: San Pedro de la Rúa eliza, Nafarroako Erregeen jauregia.
Erriberri — errege-jauregi gotikoa, apaingarri mudejarrekin; Erdi Aroko hiria; antzerki klasikoaren jaialdia.
Bardeak (Bardenas Reales) — 41.845 ha erdi-basamortu paisaia, UNESCOren biosfera-erreserba 2000tik; badlands izeneko lur higatuak eta higadurak landutako formazioak («Castildetierra»).
Baztan harana (Elizondo) — Nafarroa iparraldeko haran berdea.
Zugarramurdi — sorginen herria: sorginen koba, Sorginen Museoa, eta XVII. mendean Logroñon egindako Inkisizioaren epaiketa. Irakurri gida
Erronkariko harana — Erronkari gaztaren sehaska (jatorri-deitura).
Otsagabia — Pirinioetako herria, Iratiko oihanaren atea.
Iratiko oihana — 17.300 ha inguru, Europako bigarren pagadi-izeidirik handiena; Frantziako aldean jarraitzen du.
Loiolako santutegia (Azpeitia) — teknikoki Gipuzkoan dago, baina lotura historiko sendoa du.
Xabier — Frantzisko Xabierkoaren jaioterria; jesuita hori misiolari izan zen Asian.
Gares — XI. mendeko zubi erromanikoa Arga ibaiaren gainean; Frantses bidea eta Aragoiko bidea elkartu ondorengo lehen herria.

Herri nagusiak

Iruñea — hiriburua, sanferminak, Donejakue bidea
Tutera — Nafarroa hegoaldea
Lizarra — Donejakue bideko hiri erromanikoa
Erriberri — Erdi Aroko errege-jauregia
Elizondo — Baztan harana
Zugarramurdi — sorginen herria
Erronkari — Pirinioetako harana
Otsagabia — Iratiko atea

Ezinbestean dastatu beharrekoak

Nafarroako patxarana (babestutako adierazpen geografikoa, BAG) — anis-likorea, basaranak beratuta dituena. Nafarroako likore enblematikoa.
Nafarroako zainzuriak — zuriak eta samurrak
Lodosako piquillo piperrak — txingarretan erretako piper gorriak, zurituak, sarri beteak
Tuterako orburuak
Arkumea chilindrón erara — arkumea piperrekin
Amuarraina Nafarroako erara
Bakailaoa ajoarriero erara — bakailaoa baratxuri eta piperrekin
Erronkari (jatorri-deitura babestua, JDB) eta Idiazabal gaztak — ardi-esnezkoak
Nafarroako ardoa (Navarra jatorri-deitura) — luzaroan ardo gorriengatik (rosados) izan da ospetsua, eta gaur egun baita ardo beltzengatik eta zuriengatik ere (garnacha, tempranillo)
Gatzatua (cuajada) — ardi-esne mamitua

Tradizio biziak

Sanferminak (uztailaren 6tik 14ra) — Iruñea. 8 entzierro (zezen-lasterketak). Hemingwayk betikotu zituen The Sun Also Rises (1926) eleberrian.
Txupinazoa — jaiei hasiera ematen dien suziria, uztailaren 6an eguerdian; udaletxeko balkoitik jaurtitzen da, zuriz eta gorriz jantzitako jendetzaren aurrean.
Riau-riau — uztailaren 6ko segizio protestatzailea; 1997tik ofizialki bertan behera dago, baina herritarrek bizirik mantentzen dute.
Erraldoiak eta buruhandiak (Gigantes y Cabezudos) — sanferminetako egun guztietan kalejiran ateratzen dira.
Bertsolaritza — euskarazko bat-bateko poesia.

Bitxikeriak eta pasadizoak

Hemingway Iruñera etorri izan zen 1923tik 1959ra bitartean.
San Ferminen jaiak urriaren 10ean ospatzen ziren; 1591n, uztailera aldatu zituzten, azokarekin bat egiteko.
Nafarroaren izena luzaroan agertu zen Frantziako erregeen tituluan: «Frantziako eta Nafarroako errege», 1830era arte.
Frantzisko Xabierkoa (Francisco de Jasso y Azpilicueta) Xabierren jaio zen 1506an, eta misiolari izan zen Asian, batez ere Indian eta Japonian. Nafarroako zaindarietako bat da; abenduaren 3a, haren heriotzaren eguna, Nafarroaren Eguna da.
Nafarroak zerga-autonomia zabala du: bere zerga ia guztiak biltzen eta kudeatzen ditu.
Frantses bideak Nafarroa zeharkatzen du, Orreagatik Vianaraino.

Nafarroa argazkitan

Entzierroa 8:00etan — zezenak eta korrikalariak, giro zoroa, baina tentsioa nabari
Bardeak egunsentian — Castildetierra, formazio enblematikoa, argi zeiharra
Iratiko oihana urrian — pago kobre-kolorekoak, lainoak
Orreaga ilunabarrean — Erdi Aroko kolegiata
Erriberri — errege-jauregia, gauez argiztatuta
Iruñeko katedrala (klaustroa) — arku gotikoak, lasaitasuna hiriaren ondoren
Zugarramurdi, sorginen koba — giro mistikoa
Nafarroako mahastiak urrian — udazkeneko koloreak
Baztan harana — goizeko lainoak baserrien gainean