Araba

Laburbilduz

Araba (gaztelaniaz Álava) Euskal Autonomia Erkidegoko (EAE) hiru herrialdeetatik (Bizkaia, Gipuzkoa eta Araba) handiena da, baina baita biztanle gutxien duena ere: 342.000 biztanle inguru (2025); horietatik, 260.000 inguru Gasteizen bakarrik bizi dira. Gasteizen daude Eusko Legebiltzarraren eta Eusko Jaurlaritzaren egoitzak.

Bizkaiak eta Gipuzkoak ez bezala, Arabak ez du itsasbazterrik. Lautadaz eta nekazaritza-haranez osatutako herrialdea da; iparrean mendiak ditu (Gorbeia), eta hegoan, mahastiz betetako muinoak (Arabako Errioxa).

Historia apur bat

Antzinaroa: Iruña-Veleia erromatar hiria (Gasteiz ondoan), ab Asturica Burdigalam galtzadako geldialdi garrantzitsua.
1181: Nafarroako Antso VI.ak foru-gutuna eman zion Gasteiz herrixkari, eta izen berria jarri zion: Nova Victoria.
1200 inguruan: Araba Gaztelaren mendera igaro zen.
1813: Gasteizko gudua (ekainaren 21a); Wellingtonek garaipen erabakigarria lortu zuen Frantziako tropen aurka. Beethovenek Wellingtonen garaipena (op. 91) konposatu zuen.
1980: Gasteiz Eusko Legebiltzarraren eta Eusko Jaurlaritzaren egoitza bihurtu zen. Gaur egun, Mercedes-Benzen eta Michelinen lantegiak daude hirian.
2012: Gasteiz Europako Hiriburu Berde izendatu zuten, batez ere Eraztun Berdeagatik.

Ezinbestean ikusi beharrekoak

Gasteizko Alde Zaharra (Casco Medieval) — muino gaineko hiri zaharra, almendra itxurakoa, kale estu zentrokideekin eta Santa Maria katedralarekin. Katedrala 1990eko hamarkadaren amaieratik ari dira zaharberritzen, eta lanek irauten duten bitartean bisita daiteke («Abierto por obras»).
Katedral Berria — neogotikoa, XX. mendean amaitua.
Andre Maria Zuriaren plaza eta Espainia plaza — hiriko jaien bihotza, arkupez inguratua.
Artium museoa — euskal eta nazioarteko arte garaikidea.
Bibat museoa — arkeologia eta Fournier Karta Museoa (Bendaña jauregia).
Eraztun Berdea (Anillo Verde) — hiria inguratzen duen parke-sarea.
Gesaltza Añana — gatz-harana; duela 7.000 urte inguru hasi ziren bertan gatza ateratzen. Mailaka eraikitako gatzagak.
Guardia — Arabako Errioxako Erdi Aroko herri harresitua; ibilgailuen zirkulazio mugatua; lurpeko 200 upategi baino gehiago (calados).
Arabako Errioxa — Ebro ibairantz hedatzen diren mahastiak. Gehryk (Marqués de Riscal, Eltziegon) eta Calatravak (Ysios, Guardian) sinatutako upategi modernoak.
Aiara harana — Amurrio eta Nerbioiren ur-jauzia (222 metroko jauzia, Iberiar penintsulako ur-jauzirik altuena).
Gorbeiako parke naturala — Gorbeia mendia (1.482 m), Arabako eta Bizkaiko gailurrik garaiena.
Izkiko parke naturala.
Uribarri Ganboako urtegia — urtegi-aintzira eta ibilaldiak.
Estibalizko santutegia.

Herri nagusiak

Gasteiz — hiriburu politikoa, hiri berdea
Guardia — Arabako Errioxa, Erdi Aroko herria
Gesaltza Añana — milaka urteko gatzagak
Amurrio — Aiara harana
Laudio — industria eta natura

Ezinbestean dastatu beharrekoak

Arabako Errioxako ardoa — Errioxa jatorri-deituraren azpieremua
Perretxikoak — udaberriko onddoak
Patatak Errioxako erara (patatas a la riojana) — patatak txorizoarekin
Idiazabal gazta — ardi-esnezkoa

Tradizio biziak

Andre Maria Zuriaren jaiak (abuztua) — Zeledonen jaitsierarekin hasten dira. Zeledon txapela eta blusa daramatzan pertsonaia da; aterkia eskuan duela, San Migel elizako kanpandorretik soka batean behera irristatzen da (1957an sortutako ohitura).
Blusak — kuadrillek jaietan janzten duten blusa tradizionala.
San Prudentzio (apirilaren 28a) — jaia Armentian.
Trikitixa — akordeoi diatonikoa, panderoak lagunduta.

Bitxikeriak eta pasadizoak

Gasteiz EAEko de facto hiriburua da 1980tik: bertan daude Legebiltzarra eta Jaurlaritza, baina estatus hori ez dago legean berariaz jasota.
Gasteizko Eraztun Berdeak eragin handia izan zuen hiria 2012ko Europako Hiriburu Berde izendatzeko erabakian.
Santa Maria katedrala 1994an itxi zuten, egitura-arazo larriak zituelako; zaharberritzen ari dira, baina bisitatzeko zabalik dago bitartean. Ken Follettek 2008an aurkeztu zuen bertan Un mundo sin fin eleberria, lekuak eman zion inspirazioa eskertzeko.
Gesaltza Añanako gatzagak: bertan gatza ateratzeko aztarnarik zaharrenak Neolitokoak dira, duela 7.000 urte ingurukoak.
Michelinek eta Mercedes-Benzek lantegiak dituzte Gasteizen.