Euskal bizimodua: txokoak, poteoa, jaiak eta ongizatea ematen duten ohiturak

Euskal Herrian, ongizatea ez da spa zentroetara mugatzen: elkarrekin bizitzeko modu bat ere bada. Mahai partekatua, lagunarteko edalontzia, bat-bateko kantua, indar-jokoak: hona hemen euskal bizitzari erritmoa ematen dioten ohiturak.

Txokoa, elkarte gastronomikoa

Txokoa («bazter goxoa») elkarte gastronomikoa da: lagunak elkartzen diren lokal partekatua, beren kabuz sukaldatzeko, jateko, edateko, kantatzeko eta berriketan aritzeko.

• Jatorria: elkarte hauek XIX. mendearen erdialdean sortu ziren Donostian, sagardotegietan eta tabernetan biltzen ziren langileek «herri-elkarteak» sortu zituztenean, ixteko ordutegiei ihes egiteko. Oraindik martxan dagoen zaharrena, Unión Artesana, 1870ekoa da.
• Funtzionamendua: txoko batek 80 bazkide arte izaten ditu askotan. Bazkideek sukaldatzen dute, ez langileek. Eta dena konfiantzan oinarritzen da: bakoitzak, joan aurretik, kontsumitutakoa idazten du, eta horren arabera ordaintzen du.
• Frankismoan, txokoak (haien estatutuek eztabaida politikoak debekatzen zituzten) euskaraz hitz egin eta kantatu zitekeen leku bakanetakoak ziren.
• Eta emakumeak? Estatutuek, tradizioz, sukaldatzea debekatzen zieten, eta, gutxiagotan, sartzea. Gaur egun, oro har, sar daitezke eta bertan jan dezakete, baina elkarte askok oraindik ez diete sukaldatzen uzten: elkarte bakoitzak bere arauak finkatzen ditu.

Poteoa edo txikiteoa

Poteoa (edo txikiteoa) lagunartean tabernaz taberna ibiltzea da, bakoitzean edalontzi txiki bat hartuz, askotan pintxo batekin. Hitza pote izenetik dator, garai bateko edalontzi lodia; txikito delakoa, berriz, perra chica bat balio zuen ardo-edalontzi txikia zen. Lehen gizonezkoentzat bakarrik zen; gaur egun, denek egiten dute. Bilbon, ostegun eta ostiral iluntzeetan dago gorenean. Giroarekin bat egiteko: gure pintxo-ibilbidea Donostian.

Bertsolaritza, bat-bateko poesia

Bertsoa bat-bateko kantu neurtua da, errimaduna eta ahapaldika egina; bertsolariek kantatzen dute jendaurrean, jarritako gaien inguruan. Tradizioa XVIII. mendekoa da; 1851n jada, Urruñako Lore Jokoek bertso-lehiaketa bat antolatzen zuten. Txapelketa handia, Bertsolari Txapelketa Nagusia, lau urtean behin egiten da. Frantzian, bertsolaritza kultura-ondare materiagabearen inbentarioan dago jasota 2022tik.

Indar-jokoak: herri kirolak

Euskal herri kirolak baserriko lanetatik sortu ziren, desafio bihurtuta, askotan apustuekin:

• aizkolariak, enborrak aizkoraz mozten dituztenak,
• harri-jasotzaileak, harriak altxatzen dituztenak,
• soka-tira, sokari tiraka,
• segalariak, belarra segaz mozten dutenak,
• eta beste asko (enborrak zerratzea, pisuak garraiatzea, harria arrastatzea).

Jaiak, euskal bizitzaren bihotza

Hiri eta herri bakoitzak bere jaiak ditu: Baionako Bestak, Iruñeko Sanferminak, Gasteizko Andre Maria Zuriaren jaiak… Bertan aurkituko dituzu musika, dantza, pilota (ikus pilotari buruzko gure gida) eta, noski, mahaia.

Gehiago jakiteko

• Euskal sukaldaritza, platerez plater
• Euskal Herriko merkatuak

Iturriak

• Guía Repsol — Euskal elkarte gastronomikoak (gaztelaniaz)
• Wikipedia (en) — Txoko
• Turismo Euskadi — Poteoa Bilbon (ingelesez)
• Wikipedia (fr) — Bertsolari
• Wikipedia (es) — Herri kirolak

Ongi etorri!