Laburbilduz
Nafarroa Beherea (frantsesez Basse-Navarre) izenak «beheko Nafarroa» esan nahi du, hitzez hitz. Izen horrek gogorarazten du antzinako Nafarroako Erresumaren iparraldeko zatia dela: XVI. mendeko konkista gaztelar-aragoiarretik kanpo geratu zen, eta Goi Nafarroatik (Nafarroa) bereizita. Hiriburu historikoak Donibane Garazi eta Donapaleu dira; azken hori erresumaren gune nagusi bihurtu zen 1512aren ondoren.
30.000 biztanle inguru ditu. Ez du hiri handi bakar bat ere; Errobi eta Bidoze ibaien haranetan barreiatutako herrixka eta baserri ugari ditu.
Historia apur bat
- 1512: Fernando II.a Aragoikoak (Katolikoa) Nafarroako Erresuma konkistatu zuen. Erresumaren hegoaldea (Goi Nafarroa) Espainiaren menpe geratu zen; iparraldea, berriz, Nafarroako erregeen esku.
- 1589: Nafarroako Henrike III.a Frantziako Henrike IV.a bihurtu zen. Haren ondorengoek «Frantziako eta Nafarroako errege» titulua eraman zuten.
- 1620: Luis XIII.ak Nafarroa Beherea (eta Biarno) Frantziako Koroari batu zizkion; Nafarroako erakundeak Biarnokoekin bateratu, eta Paura eraman zituzten.
- 1789-1790: Iraultzak pribilegioak ezeztatu zituen; herrialdea Behe Pirinioetako departamenduan sartu zuten.
- XIX-XX. mendeak: emigrazio handia Ameriketara.
Ezinbestean ikusi beharrekoak
- Donibane Garazi — harresiak, herriaren gainetik dagoen gotorlekua (Vaubanen planoen arabera eraberritua), Andre Mariaren zubia Errobi gainean, Donejakue atea (Frantses bidearen abiapuntua edo helmuga).
- Baigorri — «erromatarra» deritzon zubia (1661), Etxauzeko gaztelua, Irulegiko mahasti terrazadunak.
- Aldudeko harana — Izpegiko lepoa (muga), Kintoa txerriaren hazkuntzak (jatorri-deitura babestua, JDB).
- Iratiko oihana — Europako pagadi-izeidi handienetako bat (17.000 ha inguru, mugaren bi aldeetan: Nafarroa Espainiako aldean, eta Nafarroa Beherea eta Zuberoa Frantziako aldean).
- Ibañetako lepoa (mugaren beste aldean, Nafarroan) — Errolanekin eta Orreagako guduarekin lotutako lekua; kapera eta Pirinioen ikuspegia.
- Donapaleu — Nafarroako erregeen txanpon-lantegi ohia; inguruan, Gibraltarreko estela (Donejakue bideen elkargunea); herri-kirolen (force basque) jaialdia abuztuan.
- Izura (Ostabat) — XII. mendeko Erromesaren Gidaren arabera, Tours, Vézelay eta Le Puy aldetik zetozen Donejakue bideak elkartzen diren lekua.
Herri nagusiak
- Donibane Garazi — Donejakue bidearen Frantziako aldeko atea, harresiak eta Errobi
- Donapaleu — Nafarroa Behereko hiriburu ohia
- Baigorri — Irulegiko ardoa eta Aldudeko harana
- Iholdi — Iholdi-Oztibarre eskualdea
Ezinbestean dastatu beharrekoak
- Irulegiko ardoa (JDB) — Iparraldeko ardo-deitura bakarra (270 ha inguru); mahats-motak: tannat, cabernet franc, cabernet sauvignon, petit courbu, gros manseng eta petit manseng; eskisto eta hareharrizko lurzorua
- Kintoa txerria eta urdaiazpikoa (JDB) — euskal txerri beltz-zuritik datoz (porc pie noir du Pays basque); arraza hori aire zabalean hazten da, batez ere Aldudeko haranean
- Ossau-Iraty gazta (JDB) — ardi-esnezkoa; gutxienez 80 egunez (formatu txikiak) edo 120 egunez (formatu handiak) ontzen da
Tradizio biziak
- Frantses bidea — urtean 55.000 erromes inguru pasatzen dira Donibane Garaziko harrera-bulegotik, Pirinioak zeharkatu eta Orreagara joan aurretik (25 km inguru, eta 1.300 m baino gehiagoko desnibela Napoleonen bidetik). Bideko etapa mitikoa.
- Herri-kirolak — Donapaleuko jaialdia hitzordu handietako bat da.
- Artzaintza — udan, ardi-artaldeak mendiko larreetara igotzen dira.
Bitxikeriak eta pasadizoak
- Euskal txerri beltz-zuria ia desagertu zen XX. mendean. 1989an, zenbait hazlek —horien artean Pierre Oteizak— elkarte bat sortu zuten arraza salbatzeko: 2000. urterako, 25 txerri ingurutik mila baino gehiagora igo zen abere kopurua. Kintoa txerriak JDB lortu zuen 2017an, eta Kintoa urdaiazpikoak 2019an.
- Orreaga, mugaren beste aldean, Nafarroan: 778an (ziurrenik abuztuaren 15ean), baskoiek Karlomagnoren atzeguardia suntsitu zuten, eta Errolan bertan hil zen. XI. mendean, Errolanen kantak «sarrazenoak» jarri zituen baskoi erasotzaileen lekuan. Itsasun (Lapurdi), Errobi ertzeko harkaitz zulatu batek, Pas de Roland delakoak, darama haren izena.
Nafarroa Beherea argazkitan
- Iratiko oihana udazkenean — pago kobre-kolorekoak, argi iragazia, hodei-itsasoa gailurretatik
- Donibane Garazi goiz-goizean — lanbroa Errobi gainean, harresiak goian, abiatzen diren erromesak
- Irulegiko mahastiak urrian — terraza koloretsuak, mahats-bilketaren aurretik
- Ibañetako lepoa (Nafarroako aldean) — Orreagarako ikuspegia goitik
- Aldudeko harana — artaldeak, belardiak, euskal txerriak aire zabalean
