Sara 30 segundotan
2.760 bat biztanle (2023an 2.763, Insee), 51,34 km²-ko azaleran, Donibane Lohizuneko badiatik hamar bat kilometrora, lerro zuzenean. Mugako herria da, Pirinioetako lehen mendi-hegalen oinean: udalerriak 34 km-ko muga du Nafarroarekin. Hamar bat auzo ditu; horien artean, Plaza, gune historikoa, eta San Inazio (Saint-Ignace). Ataunekin (Gipuzkoa) eta Santa-Maria-Poggiorekin (Korsika) senidetuta dago.
Frantziako herri politenen zerrendan dago (Les Plus Beaux Villages de France); Euskal Herriko lauetako bat da, Ainhoa, Bastida eta Donibane Garazirekin batera.
Historia apur bat
Goi Paleolitoa: ehiztari-biltzaileak udalerriko kobetan babesten ziren.
1693: herritarrek bandolero batzuk uxatu zituzten; Luis XIV.ak armarria eman zion herriari.
1794ko otsaila: Izuaren garaian, herritarrak masiboki deportatu zituzten; bizirik atera zirenak zortzi hilabete geroago baino ez ziren itzuli.
1813: Napoleonen garaiko borroka gogorretan 11.000 bat lagun hil ziren; Soult mariskalaren zenbait gotorleku (redoutes) daude oraindik udalerrian.
XIX. mendea: Napoleon III.ak eta Natalia Serbiakoa erreginak kobak eta mendia bisitatu zituzten.
Zer ikusi
Plaza nagusia eta frontoia
Herriaren bihotza. San Martin eliza XVII. mendean goratu zuten (1641ean), Axular erretore zela; bost solairuko dorrea du, eta zurezko hiru galeria, tornuan landutako balaustreekin. Eguzki-erlojuak euskarazko idazkun hau du: «Oren guziek dute gizona kolpatzen, azkenekoak du hobirat egortzen»; udalak honela itzultzen du frantsesera: «Toutes les heures blessent l'homme, la dernière l'envoie au tombeau». Euskal pilotako frontoia plazan dago.
Oratorioak
Herriak hamalau oratorio ditu, gehienak XVII. mendean marinelek eraikiak; horietako bost Erdi Aroko Galtzada bide zaharraren ertzean daude, herrigunetik hurbil.
Sarako kobak
Lezeako koba, Atxuria mendigune kareharritsu babestuan, Aurignac alditik bertan izan zen bizilekua, segur aski. Bisita gidatua egiten da, soinu- eta argi-ikuskizunarekin (frantsesez, euskaraz, gaztelaniaz edo ingelesez), geologiari, historiaurreari eta euskal mitologiari buruz, Jose Miguel Barandiaran antropologoaren lanetan oinarrituta. Bertan, museo bat eta parke megalitiko bat daude. Tenperatura konstantea: 14 °C; animaliak, haur-kotxeak eta argazkiak debekatuta daude koban. Urte osoan irekita.
Ortillopitz museo-parkea
1660an eraikitako lapurtar etxea, jatorrizko altzariekin, mahastiekin, sagarrondoekin eta laboreekin: XVII. mendeko etxeko bizimoduaren eta nekazaritzaren lekukotasuna. Ordubete inguruko bisita, apiriletik iraila amaiera arte.
Larrungo trena (Santinazio lepoa)
Santinazio lepotik (col de Saint-Ignace) abiatzen da, Sarako udalerrian (San Inazio auzoan). Kremailera-tren txikia da, 1924tik martxan, eta Lapurdiko gailur enblematikora igotzen da (905 m). Kalkulatu 2 ordu eta erdi inguru joan-etorrirako, horietatik ordubete eta 20 minutu gailurrean; 2026an, egunero dabil martxoaren 28tik azaroaren 1era. Ikus Larrungo gida osoa.
Lizarrietako lepoa
Mugako lepoa (441 m), ondoko Nafarroarako bidean; mendi-ibilaldien abiapuntua da.
Herri-basoa
1.250 hektarea, ONFk (Office national des forêts) kudeatuak. 150 erreka baino gehiagok elikatzen dute Urdazuri.
Bestak
Iraileko bestak 1837tik ospatzen dira: euskal pilota, herri-kirolak eta antzinako ahate jokoa; joko horretan, zaldizkoek zintzilik zegoen ahate bat harrapatu behar zuten (gaur egun, ahatea aldez aurretik hiltzen dute).
Dastatzeko
- Piperrada eta axoa — euskal klasiko handiak
- Gerezi beltzen marmelada, ardi-gaztarekin
- Ezpeletako biperra
Nola iritsi
- Autoa: Donibane Lohizunetik edo Baionatik
- Trena: Saran ez dago geltokirik; hurbilena Donibane Lohizune-Ziburukoa da
Egun bateko ibilbide ideala
- Goiza: herriko plaza, eliza, frontoia, eta gero Sarako kobak
- Eguerdia: bazkaria herrian
- Arratsaldea: Ortillopitz, eta gero Santinazio lepoa eta Larrungo trena
- Arratsa: itzulera herrira, aperitiboa plazan
Nire argazki gogokoena
Herria Larrunen goialdeetatik, egunsentian, hodei-itsaso batek lautada estaltzen duenean.
Iturriak
- Insee — lurraldeen konparatzailea, Sara (2023ko biztanleria; frantsesez)
- Sarako herriko etxea — Herria ezagutu (frantsesez)
- Larrungo trena — webgune ofiziala
- Sarako kobak — webgune ofiziala
- Iparraldeko turismo bulegoa — Ortillopitz (ingelesez)
- Sare — Wikipedia (frantsesez)
Ongi jin Saran!